Bu yazımda IIA tarafından 9 Ocak 2024 tarihinde açıklanan yeni Global İç Denetim Standartlarıyla yapılan bazı önemli değişiklikler hakkında bilgi vermek istiyorum.
Bildiğimiz gibi mevcut İç Denetim Standartları en son Ocak 2017’den geçerli olmak üzere Ekim 2016’da yenilenmişti. 2020 yılından beri devam eden değişim çalışmaları sonucunda IIA Standartlar Kurulu, kamuoyunun da görüşleri alarak yeni standartları 9 Ocak 2024 tarihinde yayımlandı. Yeni standartlar, 9 Ocak 2025’ten itibaren uygulamaya giriyor, ancak isteyen kurumların daha önce uygulamaya geçmesi de teşvik ediliyor.
Yeni standartlar ile yapılan önemli bazı değişiklikler aşağıda açıklanmıştır:
Standartların İsmi Değişti: Standartların ismi “Uluslararası İç Denetim Meslekî Uygulama Standartları” (The International Standards for the Professional Practice of Internal Auditing) iken yeni yapıda “Global İç Denetim Standartları” (The Global Internal Audit Standards) olarak değiştirildi ve isme “Global” kelimesi eklendi.
UMUÇ’un Yapısı Değiştirilmiştir: En büyük değişiklik olarak, Uluslararası Mesleki Uygulama Çerçevesinin (UMUÇ) (THe International Professional Practices Framework, IPPF) yapısı değiştirilmiştir. Bilindiği üzere, IIA’in UMUÇ’u iç denetim uygulayıcılarına yönelik mesleki çerçevedir.
Mevcut UMUÇ, “Zorunlu Rehber” (mandatory guidance) ve “Tavsiye Edilen Rehber” (recommended guidence) olmak üzere iki kısımdır.
Zorunlu rehberin dört unsuru bulunmaktadır. Bunlar:
- İç denetim mesleki uygulaması için ana prensipler (core principles)
- İç denetimin tanımı (internal audit definition)
- Etik kurallar (code of ethics) ve
- Standartlar (standards)
Tavsiye edilen rehber ise; “Uygulama Rehberleri” (implemantation guidence) ve “Tamamlayıcı Rehber”den (suplemental guidance) oluşmaktadır.
Uluslararası Mesleki Uygulama Çerçevesi’nin zorunlu unsurları ve tavsiye edilen rehberlerini bir araya getiren dokümanı “Kırmızı Kitap” (Red Book) olarak adlandırıyoruz. Bazı arkadaşlar yeni yayımlanan standartları, “kırmızı kitap” yayımlandı şeklinde paylaşımlar yaptılar. Bu çok doğru bir tanımlama değil çünkü, Standartlar kırmızı bir kitabın bir unsuru, ancak kendisi değil. Diğer zorunlu ve tavsiye edilen unsurlarla birlikte kırmızı kitap oluşuyor.
Yeni yapıda UMUÇ yine duruyor, ancak yapısı değişiyor. Eski yapı ve yeni yapının karşılaştırması aşağıdaki resimde görülüyor.
Yukardaki resmin sol tarafında görülen mevcut 2017 yılı UMUÇ’u altı unsurdan oluşuyor. Bunlar aşağıda:
- İç Denetim Mesleki Uygulaması İçin Ana Prensipler (Core Principles)
- İç Denetimin Tanımı (Definition)
- Etik Kurallar (Code of Ethics)
- Standartlar (Standards)
- İç Denetimin Misyonu (Mission)
- Uygulama Rehberleri ve Tamamlayıcı Rehberler (İmplementtion Guidance and Suplemental Guidance)
Yukardaki resmin sağ tarafında yer alan yeni 2024 UMUÇ’u ise üç unsurdan oluşuyor:
- Global İç Denetim Standartları (Global Internal Audit Standards)
- Konuyla İlgili Gereklilikler (Topical Requirements)
- Global Rehber (Global Guidance)
Yeni UMUÇ’ta da mevcutta olduğu gibi “zorunlu” ve “tavsiye edilen” ayrımı sürüyor. Yeni UMUÇ’un “Global İç Denetim Standartları” ve “Konuyla İlgili Gereklilikler” UMUÇ’un zorunlu iki unsurunu,“Global Rehberler” ise yeni UMUÇ’un zorunlu olmayan unsurunu oluşturuyor.
UMUÇ’u oluşturan bu yeni unsurlar standartlarda özetle aşağıdaki gibi açıklanıyor:
Global İç Denetim Standartları: Global İç Denetim Standartları küresel olarak iç denetim uygulamalarına rehberlik eder ve iç denetim departmanlarının kalitesini değerlendirme ve yükseltmeye yönelik temel teşkil eder. 15 iç denetim prensibi, etkin iç denetim sağlanmasının odağında yer alır. Her bir prensip; onu destekleyen gereklilikleri içeren standartlar, uygulamaya ilişkin hususlar ve uyumla ilgili kanıtlar kısımlarıyla desteklenmiştir. Bu unsurlar hep birlikte iç denetçilere, prensiplerin yerine getirilmesini ve iç denetimin amaçlarına ulaşmalarına yardım eder.
Konuyla İlgili Gereklilikler (Topical Requirements): Konuyla ilgili gereklilikler risk teşkil eden belli alanlarda iç denetim hizmetlerinin kalitesini ve tutarlılığını artırmaya yönelik iç denetçileri desteklemeye yönelik dokümanlardır. İç denetçilerin denetim planları, bu konularla ilgili bir denetimi kapsıyorsa, bu gerekliliklerde belirtilen hususlara uymak zorundur. Konuyla ilgili gereklilikler değişen risk ortamlarında iç denetimin değer katmaya devam etmesini sağlamaya yöneliktir. IPPF’nin bir parçası olarak Konuyla İlgili Gereklilikler, Standartlara gibi, zorunlu unsurlardandır. Tavsiye değil, gerekliliktir.
Global Rehber (Global Guidance): İç denetim hizmetlerinin yürütülmesinde zorunlu olmayan; bilgi, tavsiye ve en iyi uygulamalardır. Global Uygulama Rehberleri; güvence ve danışmanlık hizmetleri, denetimlerin planlaması ve yürütülmesi, finansal hizmetler, suistimal riskleri, iç denetim departmanlarının strateji ve yönetimleri, kamu sektörü ve sürdürülebilirlik gibi konularda en iyi rehberler ve örneklerdir. Ayrıca, bilgi teknolojisi ve bilgi güvenliği riskleri konusunda, güvence ve danışmanlık hizmetleri vermesinde denetçilere bilgi sağlayan Global Teknoloji Denetim Rehberleri de (GTAG) bu rehberler arasındadır. Bu rehberlere uyulması zorunlu olan değil, önerilen iyi uygulamaları göstermektedir.
Görüldüğü üzere mevcut UMUÇ’un zorunlu olan dört adet unsuru yeni Global İç Denetim Standartları çatısı altında tek belge haline geldi. Bu şekilde zorunlu unsurların tek çatı altında toplanması bir kullanım kolaylığı sağlıyor. Böylece UMUÇ, kullanımı ve anlaşılması daha kolay bir belge haline geldi.
Yeni yapıda Global İç Denetim Standartları aşağıdaki resimde de ifade edildiği üzere beş ana alan/bölümden oluşuyor:
Alan I: İç Denetimin Amacı (Purpose of Internal Auditing) : Bu kısım iç denetçilere ve iç denetimin paydaşlarına iç denetimin değerinin anlaşılmasına ve anlatılmasına yardımcı olmayı amaçlıyor. Ayrıca İç denetimi en etkili kılan koşulları ifade ediyor.
Alan II: Etik ve Profesyonellik (Ethics and Professionalism) : Bu kısım daha önceki etik kodun yerine geçerek ve iç denetim profesyonellerinden (denetçiler, iç denetim yöneticileri, iç denetim hizmeti veren diğer kişi ve kurumlar) beklenen davranış kurallarına ilişkin standartları içeriyor.
Alan III: İç Denetim Fonksiyonunun Yönetişimi (Governing the Internal Audit Function) : Bu kısım, iç denetimin kurulumu, bağımsız olarak konumlandırılması ve performansının gözetimiyle ilgili olarak iç denetim yöneticilerinin yönetim kuruluyla yakından çalışmasıyla ilgili gereklilikleri içeriyor. Ayrıca yönetim kurulunun sorumluluklarını yerine getirebilmesi ve iç denetim fonksiyonunun sağlam yönetişimi için üst yönetimin sorumluklarını ifade ediyor.
Alan IV: İç Denetim Fonksiyonunu Yönetme (Managing the Intarnal Audit Function) : Bu kısım, iç denetim yöneticisinin rolünü ve bir iç denetim fonksiyonunu etkili bir şekilde yönetme konusundaki sorumluluklarını netleştiriyor. İç denetim yöneticilerinin Global İç Denetim Standartları ve iç denetim çalışma esaslarına göre iç denetim departmanının yönetiminden sorumlu olduklarını belirtiyor. Stratejik planlama, kaynakların sağlanması ve istihdamı, paydaşlarla iletişim, iç denetim fonksiyonunun performansını sağlamak ve artırmanın iç denetim yöneticilerinin sorumlulukları arasında olduğunu belirtiyor. İster kurum içinden görevlendirilsin, isterse dış kaynaktan sağlansın, iç denetim departmanlarının yönetiminden sorumlu yöneticilerin, iç denetim standartlarına ve bu bölümde belirtilen hususlara uymalarının beklendiği belirtiyor.
Alan V: İç Denetim Hizmetlerinin Yürütülmesi (Performing Internal Audit Services) : Bu kısım iç denetçilerin yüksek kalitede hizmetler vermesini sağlamak için ek gereksinim ve uygulamaları içeriyor. İç denetim hizmetlerinin yürütülmesinin; iç denetçilerin etkin bir şekilde görevleri planlamalarını, bulguları ve kanaatlarını oluşturmaları için görevleri yürütmelerini, bulgulara ilişkin öneri ve aksiyon planlarını belirlemek için, yönetim birimleriyle iş birliği yapmalarını ve yönetim ve denetlenen süreçte görevli personel ile, görev süresince ve tamamladıktan sonra iletişim içerisinde olmalarını kapsadığı belirtiliyor.
Yeni standartlardaki bu beş alandan bazıları tamamen yeni oluşturulmuş, bazıları ise eski unsurların birleştirilmesinden oluşturulmuş. Örneğin “İç Denetimin Amacı” ve “İç Denetim Fonksiyonunun Yönetişimi” kısmı tamamen yeniyken “Etik ve Profesyonellik”, “İç Denetim Fonksiyonunu Yönetme” ve “İç Denetim Hizmetlerinin Yürütülmesi” daha önceki yapıda da yer alan kısımların birleştirilmesi ve yeni yapılan ilaveler ile oluşturulmuş.
Standartların yapısı değiştiriliyor: Bildiğimiz gibi, mevcut standartlar “nitelik” ve “performans” standartları olmak üzere iki çeşit. Nitelik standartları iç denetim yapan kurumların ve kişilerin niteliklerine/özelliklerine yönelik. Performans Standartları (Performance Standards) ise, iç denetim hizmetlerinin tabiatını açıklayan ve bu hizmetlerin performansının değerlendirilmesinde kullanılan performans kriterlerini sağlıyor ve bunlar iç denetim hizmetinin nasıl gerçekleştirileceğine ilişkin. Mevcut standartların altında, ilgili standartlarda geçen terim ve kavramları açıklığa kavuşturan “Yorumlar” ve ilgili standarda ilişkin “Güvence” (A, Assurance) veya “Danışmanlık” (C, Consultancy) hizmetlerine uygulanabilecek gereklilikleri belirten Uygulama Standartları (Implementation Standards) yer almaktadır.
Yeni yapıda ise, bu yapı tamamen değiştirildi. Artık nitelik ve performans standartları ayrımı yok. Yorumlar kısmı bulunmuyor. Güvence ve Danışmanlık kısımları ayrımı A ve C şeklinde belirtilmiyor standartların içerisine bu ayrımlar yedirilmiş durumda.
Yeni yapıda, 5 alanın altında toplam 15 prensip ve bunlara ilişkin toplam 52 adet standart yer almaktadır.
Yeni yapıda her bir alanın (Domain) altında o alanla ilgili önce genel açıklamalar verilmekte ondan sonra o alanla ilgili “Prensipler” yer almaktadır. Prensiplerin altında ise o Prensiple ilgili Standartlar ve ilgili Standardın “Gereklilikleri” (Requirements) yer almaktadır. Bu Gerekliliklerden sonra, “Uygulamaya İlişkin Hususlar” ve bu standartlarla ilgili “Uygunluk Kanıtına İlişkin Hususlar” kısmı (Considiration for Implementation and Evidence of Conformance) gelmektedir. “Uygulamayla İlgili Hususlar”, Gereksinimlerin uygulanması için yaygın ve tercih edilen uygulamaları açıklıyor. “Uygunluk Kanıtına İlişkin Hususlar” kısmı ise, gereksinimlerin uygulandığını gösteren örnek uygulamalara ilişkin kanıtlarını ifade ediyor. Dolayısıyla yeni yapıda, Prensipler, Standartlar, Uygulamaya ve Uygunluk kanıtına İlişkin Hususların tamamı Global/Küresel İç Denetim Standartlarını oluşturuyor.
Yeni yapıdaki beş alan, ilgili prensipler ve standartlar aşağıda belirtilmiştir:
| ALAN I. İÇ DENETİMİN AMACI |
| ALAN II. ETİK VE PROFESYONELLİK |
| Prensip 1 Dürüstlük Göstermek |
| Standart 1.1 Doğruluk ve Mesleki Cesaret |
| Standart 1.2 Kurumun Etik Beklentileri |
| Standart 1.3 Yasal ve Profesyonel Davranış |
| Prensip 2 Objektifliği Sürdürmek |
| Standart 2.1 Bireysel Objektiflik |
| Standart 2.2 Objektifliği Koruma |
| Standart 2.3 Objektifliğe İlişkin Bozulmaların Açıklanması |
| Prensip 3 Yetkinlik Göstermek |
| Standart 3.1 Yetkinlik |
| Standart 3.2 Sürekli Mesleki Gelişim |
| Prensip 4 Azami Mesleki Özen Göstermek |
| Standart 4.1 Global İç Denetim Standartlarına Uyum |
| Standart 4.2 Gerekli Profesyonel Özen |
| Standart 4.3 Profesyonel Şüphecilik |
| Prensip 5 Gizliliği Korumak |
| Standart 5.1 Bilgilerin Kullanımı |
| Standart 5.2 Bilgilerin Korunması |
| ALAN III. İÇ DENETİM FONKSİYONUNUN YÖNETİŞİMİ |
| Prensip 6 Yönetim Kurulundan Alınan Yetki |
| Standart 6.1 İç Denetimin Görev Tanımı |
| Standart 6.2 İç Denetim Yönetmeliği |
| Standart 6.2 Yönetim Kurulunun ve Yönetimin Desteği |
| Prensip 7 Bağımsız Konumlandırma |
| Standart 7.1 Kurumsal Bağımsızlık |
| Standart 7.2 İç Denetim Yöneticisinin Nitelikleri |
| Prensip 8 Yönetim Kurulunun Gözetimi |
| Standart 8.1 Yönetim Kuruluyla Etkileşim |
| Standart 8.2 Kaynaklar |
| Standart 8.3 Kalite |
| Standart 8.4 Dış Kalite Değerlendirmesi |
| ALAN IV. İÇ DENETİM FONKSİYONUNUN YÖNETİMİ |
| Prensip 9 Stratejik Planlama |
| Standart 9.1 Yönetişim, Risk Yönetimi ve Kontrol Süreçlerini Anlamak |
| Standart 9.2 İç Denetim Stratejisi |
| Standart 9.3 Metodolojiler |
| Standart 9.4 İç Denetim Planı |
| Standart 9.5 Koordinasyon ve İtimat |
| Prensip 10 Kaynakların Yönetimi |
| Standart 10.1 Mali Kaynakların Yönetimi |
| Standart 10.2 İnsan Kaynakları Yönetimi |
| Standart 10.3 Teknolojik Kaynaklar |
| Prensip 11 Etkili İletişim Kurmak |
| Standart 11.1 Paydaşlarla İletişim ve İlişki Kurmak |
| Standart 11.2 Etkin İletişim |
| Standart 11.3 Sonuçların Bildirilmesi |
| Standart 11.4 Hatalar ve İhmaller |
| Standart 11.5 Risklerin Kabul Edildiğinin İletişimi |
| Prensip 12 Kaliteyi Artırmak |
| Standart 12.1 İç Kalite Değerlendirmesi |
| Standart 12.2 Performans Ölçümü |
| Standart 12.3 Görev Performansının Gözetimi ve İyileştirilmesi |
| ALAN V. İÇ DENETİM HİZMETLERİNİN YÜRÜTÜLMESİ |
| Prensip 13 Görevlerin Etkin Bir Şekilde Planlanması |
| Standart 13.1 Görevle İlgili İletişimler |
| Standart 13.2 Görev Risk Değerlendirmesi |
| Standart 13.3 Görev Amaçları ve Kapsamı |
| Standart 13.4 Değerlendirme Kriterleri |
| Standart 13.5 Görev Kaynakları |
| Standart 13.6 Görev Çalışma Programı |
| Prensip 14 Görev Çalışmalarının Yürütülmesi |
| Standart 14.1 Analiz ve Değerlendirme İçin Bilgi Toplama |
| Standart 14.2 Analizler ve Potansiyel Görev Bulguları |
| Standart 14.3 Bulguların Değerlendirilmesi |
| Standart 14.4 Tavsiyeler ve Eylem Planları |
| Standart 14.5 Görev Sonuçları |
| Standart 14.6 Görevlerin Kayıt Altına Alınması |
| Prensip 15 Görev Sonuçların Raporlanması ve Eylem Planlarının İzlenmesi |
| Standart 15.1 Görev Nihai İletişimi |
| Standart 15.2 Eylem Planlarının ya da Önerilerin Uygulandığının Teyit Edilmesi |
Sözlük kısmına yeni terimler ilave edilmiş: Yeni sözlükte kriter, bulgu, kalıntı risk, kök neden gibi yeni terimler tarif edilmiş. İç denetimin mevcut tanımında küçük bazı değişiklikler yapılarak yeni standartların sözlük bölümüne konulmuş.
İç denetim standartlarının kamu sektörüne uygulanmasıyla ilgili özellik arz eden durumlar standartların son kısmında açıklanmış. Bu da daha önceki standartlardan bir farklılık olarak görülüyor.
Şimdilik temel değişiklikler böyle, diğer ayrıntılara daha sonra bakarız.
Lütfen izinsiz alıntı yapmayınız. Alıntı yapmak istiyorsanız izin alınız ve kaynağınızı belirtiniz. Bazı kişiler maalesef izinsiz olarak kopyalıyor ve kendi yazısı gibi sayfasında yayımlıyor bu doğru olmuyor..